Ο αστερισμός του Ηρακλή για τον Αύγουστο.

Ο αστερισμός του Ηρακλή για τον Αύγουστο.

17 Αυγούστου 2018

Του Γεώργιου Ζαγάκου,

Γενικά στοιχεία

Κατά τον μήνα Αύγουστο θα ασχοληθούμε με τον αστερισμό του Ηρακλή. Ο πέμπτος πιο μεγάλος σε έκταση αστερισμός του βορείου ημισφαιρίου, που κατέχει 1.225 τετραγ. μοίρες στον ουράνιο θόλο. Πάρα το μεγάλο του μέγεθος, είναι ένας αμυδρός αστερισμός που μεσουρανεί το καλοκαίρι, αλλά μέρος αυτού είναι ορατό σχεδόν όλο το χρόνο. Βρίσκεται κοντά στο ζενίθ και ανάμεσα στον Οφιούχο, το Δράκοντα, τον Όφι, το Βόρειο Στέφανο και τη Λύρα. Μπορούμε να κατευθυνθούμε σε αυτόν μέσω μιας ευθείας που ενώνει τον Αρκτούρο, μέσω του Alphecca, του λαμπρού αστέρα στον Βόρειο Στέφανο, με τον αστέρα Ζήτα (ζ), του Ηρακλή. Τώρα μπορούμε να κατασκευάσουμε το σχήμα της ελαφρώς παραμορφωμένης κλεψύδρας που παριστάνει τον θώρακα και τα πόδια του ημίθεου Ηρακλή, ο οποίος στέκεται γονατιστός.

Μυθολογικά στοιχεία.

Ο Ηρακλής, γιος του Δία και της όμορφης θνητής Αλκμήνης, υπήρξε ο μεγαλύτερος ήρωας της αρχαίας Ελλάδας.

Άρχισε να δείχνει την υπεράνθρωπη φυσική του δύναμη ήδη από μωρό, αλλά ως έφηβος αποκάλυψε τον μοναδικό του χαρακτήρα, όταν σε ένα σταυροδρόμι συνάντησε δύο γυναίκες, την Ευδαιμονία και την Αρετή. Η πρώτη του υποσχέθηκε ένα δρόμο γεμάτο ευτυχία και διασκέδαση, ενώ η Αρετή ένα δρόμο γεμάτο σκληρή και αδιάκοπη εργασία αλλά και δόξα κατακτημένη μέσα από την προσφορά στους συνανθρώπους του. Ο Ηρακλής διάλεξε το δρόμο της Αρετής και απέκτησε δάσκαλο τον σοφό Κένταυρο Χείρωνα.

Σε κάποιους από τους άθλους του αντιμετώπισε πολλά υπερφυσικά όντα. Πάλεψε 30 ημέρες με τον Λέοντα της Νεμέας, προτού τον σκοτώσει. Μεταξύ άλλων εξολόθρευσε την τεράστια Λερναία Ύδρα, το τέρας με τα 9 κεφάλια. Ο Ηρακλής συνέχισε το έργο του έως ότου ολοκλήρωσε 12 άθλους. Αρκετά χρόνια  αργότερα δηλητηριάστηκε κατά λάθος από το αίμα του Κένταυρου Νέσσου. Όταν πέθανε οι θεοί τον ανέβασαν στον ουρανό όπου μπορούμε να τον δούμε ως το σύμβολο κάποιου που αφιέρωσε τη ζωή του στην προσφορά του προς τους συνανθρώπους του, πράγμα που είναι τόσο επίκαιρο ακόμη και στις μέρες μας……

Αστρονομικά στοιχεία.

Ο Ηρακλής εμφανίζεται ανάποδα στον ουρανό. Το κεφάλι του βρίσκεται στο νότιο μέρος του αστερισμού, κοντά στα σύνορα με τον Οφιούχο, και συμβολίζεται από τον αστέρα α – Ηρακλή, κοινώς γνωστό ως Rasalgeth, που στα αραβικά σημαίνει «κεφάλι του γονατιστού». Πρόκειται για έναν από τους μεγαλύτερους αστέρες που γνωρίζουμε. Απέχει 400 έτη φωτός, εκπέμπει τόσο φως όσο 1000 Ήλιοι και έχει διάμετρο μερικές εκατοντάδες φορές μεγαλύτερη από τον Ήλιο μας. Θα μπορούσε δηλαδή άνετα να περικλείσει την τροχιά του πλανήτη Άρη, εάν κατείχε την θέση του Ήλιου μας στο Ηλιακό Σύστημα. Ο α – Ηρακλή είναι επίσης ένας θαυμάσιος, αλλά δύσκολα διαχωρίσιμος διπλός αστέρας για μικρά τηλεσκόπια.

Επιπλέον ο Ηρακλής είναι καλό πεδίο για κυνήγι διπλών αστέρων, όπως είναι ο δ – Ηρακλή και ο ρ – Ηρακλή.

Το πιο χαρακτηριστικό τμήμα του αστερισμού είναι το κεντρικό τετράγωνο που αντιπροσωπεύει τη λεκάνη του Ηρακλή και σχηματίζεται από τέσσερις αστέρες: ζ, η, ε, π – Ηρακλή. Ανάμεσα στον η και ζ – Ηρακλή βρίσκεται ένα από τα πιο θεαματικά αντικείμενα του ουρανού, το μεγάλο σφαιρωτό σμήνος Μ – 13, μια κοινότητα 300.000 ή περισσοτέρων αστέρων, συνωστισμένων μέσα σε μία σφαίρα διαμέτρου 100 ετών φωτός. Το Μ – 13 είναι ένα από τα 150 σφαιρωτά σμήνη που είναι σκορπισμένα σε μια άλω γύρω από τον γαλαξία. Είναι το πιο λαμπρό σφαιρωτό σμήνος του βόρειου ουρανού και τις αίθριες νύχτες  φαίνεται με γυμνό μάτι σαν ένα φωτεινό σημείο που μοιάζει με αμυδρό αστέρα εκτός εστίας. Παρατηρήστε ότι η λαμπρότητά του αυξάνει προς το κέντρο, όπου η πυκνότητα των αστέρων είναι μεγαλύτερη. Με τηλεσκόπιο πάνω από 4 ίντσες οι γίγαντες αστέρες του σμήνους ξεχωρίζουν από την γενική λάμψη του φόντου, δίνοντας στο σμήνος μια εκπληκτική κοκκώδη όψη σε υψηλές μεγεθύνσεις. Εάν κάποιος ζούσε σε έναν πλανήτη του Μ – 13 , θα έβλεπε έναν ουρανό γεμάτο με χιλιάδες εκθαμβωτικούς αστέρες, μερικοί από τους οποίους θα ανταγωνίζονταν σε λαμπρότητα την Πανσέληνο. Ουσιαστικά δεν θα υπήρχε νύχτα.

Ο Ηρακλής περιέχει ένα δεύτερο σφαιρωτό σμήνος ,το Μ – 92, μικρότερο από το Μ – 13 καi με μισή περίπου λαμπρότητα, ωστόσο είναι ορατό και με κιάλια. Συγκρίνεται τα δυο σφαιρωτά σμήνη και παρατηρήστε ότι το Μ – 92 έχει λαμπρότερο κέντρο από το Μ – 13, επειδή οι αστέρες του είναι πιο πυκνά στοιβαγμένοι. Το Μ – 92  απέχει από εμάς γύρω στα 30.000 έτη φωτός.

Ορατοί πλανήτες του Αυγούστου

Ο Ερμής έχει χαθεί μέσα στο φως του Ήλιου. Ο εσωτερικός πλανήτης θα επιστρέψει σε ορατότητα, πριν από την αυγή, αρχές του Σεπτέμβρη.

Η Αφροδίτη, λάμπει στα δυτικά νωρίς στο βραδινό λυκόφως. Αν και γίνεται λαμπρότερη, ολοένα και θα χαμηλώνει στον ορίζοντα από εβδομάδα σε εβδομάδα.

Ο Άρης, ανατέλλει με τη δύση του Ήλιου στον νότιο Αιγόκερο. Είναι περίπου μισό μέγεθος πιο λαμπρός και από τον Δία! Ο Άρης φαίνεται χαμηλά στα νοτιοανατολικά καθώς το σκοτάδι πέφτει και γίνεται πιο εμφανής όσο περνάει το βράδυ και ανεβαίνει ψηλότερα.

Ο Δίας, φέγγει στον αμυδρό αστερισμό του Ζυγού. Τώρα ο δίσκος του έχει διάμετρο 40 δευτερόλεπτα της μοίρας. Παρατηρήστε τον νωρίς το βράδυ, πριν χαμηλώσει πάρα πολύ, πάνω από τον ορίζοντα. Φτάνει σε τετραγωνισμό αυτή την εβδομάδα, 90 μοίρες ανατολικά του Ήλιου.

Ο Κρόνος, πάνω από τον σχηματισμό της «τσαγιέρας» του Τοξότη φτάνει στο ψηλότερό του σημείο στο νότο πριν τις 10 μ.μ.

Ο Ουρανός ανατέλλει πριν τα μεσάνυχτα και εμφανίζεται περίπου στις 45 μοίρες ψηλά στον νοτιοανατολικό ουρανό καθώς αρχίζει το λυκαυγές. Ο πλανήτης, μεγέθους 5,8, βρίσκεται στη νοτιοδυτική γωνία του Κριού, νότια του 2ου μεγέθους Χαμάλ (α – Κριού). Ένα τηλεσκόπιο αποκαλύπτει τον μπλε-πράσινο δίσκο του Ουρανού. Αυτό το σημείο στην κατεύθυνση κίνησης δίνει την εντύπωση της στάσης και σηματοδοτεί την αρχή της καλύτερης περιόδου για να παρατηρήσει κανείς αυτόν τον εξωτερικό πλανήτη.

Ο μακρινός Ποσειδώνας φτάνει σε αντίθεση τον επόμενο μήνα, αλλά η εικόνα του τώρα είναι ουσιαστικά η ίδια. Ο γιγάντιος παγωμένος πλανήτης ανατέλλει γύρω στις 9:30 μ.μ. και φθάνει σε ύψος περίπου 45 μοίρες νότια, στις 3 μμ.  Ο πλανήτης, μεγέθους 7,8 βρίσκεται στον Υδροχόο, δυτικά-νοτιοδυτικά του 4ου μεγέθους φ – Υδροχόου. Θα χρειαστείτε κιάλια για να εντοπίσετε τον Ποσειδώνα και ένα τηλεσκόπιο για να δείτε τον μπλε-γκρι δίσκο του. Δείτε χάρτες με τις θέσεις του Ουρανού και του Ποσειδώνα εδώ: http://wwwcdn.skyandtelescope.com/wp-content/uploads/WEB_UrNep18.pdf

Επομένως, από τους πέντε πιο εύκολα ορατούς πλανήτες, αυτήν τη εποχή μπορούμε να διακρίνουμε τους τέσσερις αφού χάσαμε τον «γοργοπόδαρο» Ερμή. Ξεκινάμε από την Αφροδίτη, που εμφανίζεται ακόμη ως Αποσπερίτης, και συνεχίζουμε μετά τις 22.00, με τον πατέρα της, τον γιγάντιο Δία, αλλά και τον παππού της τον Κρόνο, ο οποίος αυτό το καλοκαίρι θα μας κάνει την χάρη με την κλίση που θα έχει, να τον παρατηρήσουμε και να μαγευτούμε από τους δακτυλίους του. Συνεχίζουμε την περιπλάνηση μας στα σφαιρωτά σμήνη, Μ – 13 και Μ – 92 του μυθικού Ηρακλή και συνεχίζουμε με τον πολεμοχαρή Άρη, ο οποίος στέκει φωτεινός στο νυχτερινό ουρανό.